Аԥсны атуризм аҿиара ҳаналацәажәо, иҳәатәуп, уи иацнеиуа ахырхарҭақәагьы ҿиалар шахәҭоу. Знык иадамхаргьы, сасра иаахьоу, ма ицахьоу дазхәыцхьеит, Аԥсны иадҳәалоу маҭәарк гәаларшәагас изгари ҳәа. Иҟоума иахьа, ҳазхыҽхәаша аҭыԥантәи асувенирқәа, изеиԥшроузеи дара рхаҭабзиара, рыхәқәа, иҟазҵода? Иаагоу акәзар, аџьармыкьа абанӡадырбеиауа, аҭыԥантәи иареи еиҩыргои? Абарҭ азҵаарақәа рҭак ҳашьҭалоит …
Аԥсны асувенирқәа рыҭирҭақәа рацәамзаргьы, имаҷуп ҳәа узҳәом. Дара русура хацдыркуеит аԥхын шаалагалак, ҭагалан аанҵәанӡа, аԥсшьаҩцәа ыҟаҵанаҵ аус руеит. Аҭиҩы Ирина Кәыҵниаԥҳа илҳәоит, ирҭиуа еиҳарак Аԥсны иҟоу ашьҭаҵарҭаҵәа рҿы ишаархәо, аха дара зегьы Аԥсны анҭыҵынтә иааргоит, еиҳарак Китаинтә. Ашьҭаҵарҭақәа рҿы иргоит амхылдызқәа, Аԥсны еиуеиԥшым асахьа анҵаны, асаанқәа, ахмаҷырқәа, ацраҳәагақәа. Акрыҭирҭатә ҭыԥ аҿы —80% иаагоу тауаруп. Иаанхаз – аҭыԥантәи аҟазацәа иҟарҵо ауп. Ирина лажәақәа рыла, Аԥсны аҩныҵҟа иҟарҵо - дара ахьгылоу аҭыԥ аҿы ирызнаргоит, еиҳарак уи анышәаԥшьи акалами ирылху амаҭәарқәа роуп. Иҟоуп агиԥс иалхны иҟаҵоу амаҭәарқәа, аха уи аалыҵ уашәшәыроуп, лассы иԥҽуеит аҟынтә, аҭиҩцәа усҟак агара бзиа ирбом. Иринеи сареи ҳанеицәажәоз аамҭазы, схаҭагьы сзыцәхасыз агиԥс иалхыз амхалдыз ахькаҳаз абжа амаԥҽит. Абас лассы-лассы иҟалалоит лҳәеит аҭиҩ дԥышәарччо, иҟасҵаз азы гәынамӡарак лнымԥшуа.
«Аҭыԥантәи аалыҵқәа рыхкы маҷуп, аха еснагь иҟоуп, ирацәоуп. Изныкымкәан Аԥсныҟа иаахьоу аԥсшьаҩцәа ирдыруеит шьҭа аҭыԥан иҟаҵои иаагои, рхала еилдыргоит. Иззымдыруа - ари аагоуп анырҳәалак, абри Аԥсны иҟарҵоит ҳәа ихьаҳарԥшуеит ҳаалыҵ ахь. Ҳәарада, иаагоу иаҳа ахә маҷуп, аҭыԥантәи еиҳауп, аха зегьы дрымоуп аахәаҩ. Аӡәы джьазар иҭахуп, егьи еилырганы, иҭҵааны иааихәоит. Аха, аԥышәа излаҳнарбо ала, зыхә маҷу иаҳа иазҵаауеит, иаархәоит».
Асувенирқәа рыхәқәагьы хәыҷык иадамхаргьы асезон ҿыц алагамҭалаз иацырҵоит. Ахаҭабзиара атәы уҳәозар, иаагоугьы бзиоуп. Аҭыԥан ак аҟаҵара уалагозаргьы, уус цқьаны уазнеироуп, –лҳәоит Ирина.
Сулҭана Гезердааԥҳа 12 шықәса ҵуеит асувенирқәа ҟалҵоижьҭеи. Аагарҭак лымамкәа, лхәыҷи лареи рхала ианаанха, урҭ рыҟаҵара далагеит. Иахьа уажәраанӡа лсувенирқәа злылхуа «амажәа» амарҭхәқәа рымаӡа аалыртӡом. Уи лыҵазҳәазгьы лаҳәшьа Диана Допуа лоуп. Раԥхьатәи лсувенир – апарпыл ҟаԥшь. «Иаҳнаалоз, ҳмилаҭ иақәшәоз еилыскаауан, уи ауп апарпылгьы схахьы изааиз», – лҳәоит Сулҭана.
Лара ԥсеивгахак анлоу Аҟәатәи асахьаҭыхратә ҵараиурҭа дҭалеит аскульптура ахырхарҭала. Даналга, иаалыртит лхатә студиа. Шьыжьы инаркны асааҭ фбанӡа уа ахәыҷқәа азыҟалҵоит, нас, лхала данаанхалак, асувенирқәа рыҟаҵара далагоит. Абас есҽны, ӡынгьы-ԥхынгьы. Шықәсыбжак иалагӡаны 1500 цыра ҟалҵоит. Асувенирқәа анылҭиуа аԥхын мацароуп. Уажәазы 7-хкык лымоуп: аџыш, апарпыл ҟаԥшь, аиаҵәа, ахәырма, амаҵмыџь, аџьынџьыхә, ачашә. Аамҭаказы аџьықәреигьы ҟалҵон, аха уи даара ицәгьахеит. Сулҭана иаҳлырбеит абысҭа асахьа змоу асувениргьы, иара аҭирахь иналымгацт. Амилаҭтә цәа змоу асувенирқәа даара еинаалоуп, иаразнак иуныруеит урҭ ҳара ишҳашьашәалоу.
«Аусумҭақәа аԥсуаа ҳдоуҳа рныԥшуеит, абарақьаҭра, аԥшӡара. Ҳдоуҳа еиқәырхатәуп, уи рылааӡатәуп ахәыҷқәагьы, ирбеиалатәуп. Ақыҭа бзиа избоит, уи акәзаргьы ҟалап, ауҭраҭых, ашәыр сусумҭақәа рҿы изаасырԥшуа. Ҳаԥхьаҟа ҩнык соур, абаҳча, ауҭра ҟасҵалоит, аԥсаатә, ажәқәа анысҵоит», - ҳәа лгәазыҳәарақәа ртәы еиҭалҳәоит Сулҭана.
Ҳахьынӡеицәажәоз Сулҭана аџьынџьыхәа ҟалҵеит. Уи шыҟалҵазгьы абасоуп. Зны ирмазеины илымаз амажәа акыр илкәаҳауан, иааизыхәхәаны ианеиҵылх, аҷабга ахьшьны арахәыц агәылалҵеит, нас еиҭа амажәа иалхны «араса» ацырақәа ҟалҵеит. Уигьы нагәылаҵаны еибылҭеит. Лусумҭа аџьынџьыхәа аформа аналҭа, еиҭа аҷабга ахьылшьит, ианбалак ицырцыруа иҟаларцаз.
Сулҭана лсувенирқәа Аԥсны ахы-аҵыхәа адәқьанқәа рахь иналгоит. Ааигәа аетнопарк «Аԥсни» лареи еицәажәеит лусумҭақәа уа ирҭиларцаз. Уахь илышьҭраны иҟаз зегьы мазеины игылан. Лара лусумҭақәа цәыргақәҵоуп лхала илхәыцыз астенд аҿы, иара аԥацха еиԥш ишшны, амольберт аформа аҭаны иҟаҵоуп.
«Сара сыхьӡ ауаа ирдыруа, ираҳауа аҟаҵара сашьҭаӡам, уи ауп сусумҭақәа рҿы сара ишыстәу атәы зҳәо акгьы заным. Иара ахы инаркны аҵыхәанӡа зегьы напылаҟаҵароуп, ҳәарада, ари ҟазароуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Сара схы иасырхәаӡом аформа, амажәа снапала исыршуеит, снапала аформа асҭоит. Ҟазарамкәа нас, изакәи ари? Аҳәаа анҭыҵынтәи иааганы Аԥсны ахьӡ ахҵаны иахьырҭиуагьы сазыразым», - лҳәоит Сулҭана ҳаиҿцәажәараҿы.
Лара лсувенир ахкқәа ируакуп «Нарҭаа» иҟарҵо ачашә асахьа змоу. Абри бхахьы ишԥааи аҟаҵара ҳәа санлазҵаа, еиҭалҳәеит, цәыббрамза аказы акыраамҭа аурок ахь иааираны иҟаз ахәыҷқәа дшырзыԥшыз даанхеит. Апырпыл аҟаԥшь иацәынхаз амажәа лыман, иҟасҵарызеи ҳәа дышхәыцуаз, лнапқәа рхала ачашә ааҟарҵеит. Сулҭана уи амш лгәаларшәауа дгылан, акы дашьҭалеит, нас иаалган саԥхьа иқәылҵеит иҟаԥшьӡа, абыржә ачаӡырҭа иааҭылгазшәа, Нарҭаа рчашә. Анаџьалбеит, абыржә иара ахаҭа сымандаз, ишԥасфари аасгәахәит. Аҽны хәашак змоуцыз сыца ахгьы снардырит.
«Снапы убысҟак иашьцылеит, сылақәа аркныгьы иҟасҵоит, сформа аҽаԥсахӡом. Сусумҭа иаразнак издыруеит. Сара иасҭо аформа еиԥш даҽаӡәы изаҭаӡом. Иҟасҵо асувенирқәа ҽаӡәы рыҟаҵара далагар, исгәамԥхар ҟалап, аха исеиӷьны иҟаиҵозар, мап скӡом», - лҳәоит Сулҭана. Лара ҳнеира амш азы гәаларшәагас иаҳзыҟалҵеит ачашә «Аԥснымедиа» ҳәа анҵаны. Лусумҭа ҳредакциаҿы иҟазаауеит.
Астудиаҿы ирацәоуп ахәыҷқәа русумҭақәа – асахьақәа, анышьаԥшь иалху ауаа рсахьақәа. Дара зегьы ахәыҷқәа рхыҭхәыц иабзоуроуп, лҳәоит Сулҭана.
«Аӡәы аҩсҭаа дҟаиҵоит, егьи — аԥааимбар. Аӡәы аҭыԥҳа ԥшӡа, егьи — аватар. Ахәыҷқәа аус рыцура сара сзы ихәшәуп. Закә разҟузеи исымоу хәышықәса раԥхьа, апандемиа аамҭазы астудиа ахьаасыртыз 70 мааҭ сџьыба иҭаны. Ишыҟалоз сыздырӡомызт, аха ахәыҷқәа аус шрыдызулоз атәы еснагь издыруан. Асувенирқәа ртәы уҳәозар, уи ԥарарҳагаӡам сара сзы. Сара снапала аус сулон аӡәгьы сусумҭақәа ааимхәаӡозаргьы», - лҳәоит Гезердааԥҳа.
Сулҭанеи лхәыҷқәеи убысҟак еизааигәахеит, арԥшьшьара мацара адагьы, рымаӡақәа лзаадыртуеит. Ларгьы ишлылшо еиԥш урҭ дрылабжьоит, ааӡаҩ иеиԥш имҩақәылҵоит. Иҟалап, лара лааӡамҭацәа рахьынтә дызҿу аус иацызҵаша дҟаларгьы. Ус еизҳап аҟазацәа рхыԥхьаӡара, знапкымҭақәа рыла асувенирқәа рџьармыкьа хазырҭәааша.
Альбина Жьиба
