Ахачҳареи аҳаҭырқәҵареи, ажәлари абызшәеи, ауаажәларра-политикатә мҩа уҳәа рыла инысымҩа беиоуп фактла.
Валери Еремеи-иԥа Кәарҷиа диит 1946 шықәса февраль 10 рзы Тҟәарчал. 1964 ш. рзы далгеит аҭыԥантәи абжьаратәи ашкол №1, уи ашьҭахь дҭалоит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҭоурых аҟәша. 1969 шықәса азы Валери Еремеи-иԥа Аԥсуа ҳәынҭқарратә музеи аҟны аҭоурых аҟәша аиҳабыс аусура далагоит, шықәсык анаҩс арра дыргоит. 80тәи ашықәсқәа рзы Аԥснытәи аҭҵаарадырратә институт алексикологиа аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩыс аус иуан, уи аамҭазы иара дҭан Ҟабарда-Балкариатәи аҳәынҭқарратә университет аспирантура. Арахәхьчаратә лексика аԥсуа бызшәаҿы иазкны ихьчеит икандидаттә диссертациа. Ари аусумҭа иахьагьы акыр аҵанакуаны иԥхьаӡоуп, атерминологиа абеиара аазырԥшуа, аԥсуа лексикологиа ашьаҭа зырҭбаауа иреиуоуп ҳәа аӡбахә изныкымкәа ирҳәахьеит. 2003 шықәса рзы Москва, аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа абызшәадырратә Институт аҿы ихьчеит адоктортә диссертациа. "Аԥсны аҭоурыхтәи иахьатәи атопонимика" ҳәа хьӡыс изауз имонографиа Г.А. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аԥсны аҳәынҭқарратә премиа анашьахеит шықәсқәак рнаҩс.

Аҵарауаҩ ихаҭа уамак иааԥсарақәа ртәы аҳәара дазыразӡам. Убри аан гәацԥыҳәарыла дрылацәажәоит ихәыҷра иадҳәалоу ахҭысқәа. Иара ибзианы игәалашәоит хәылбыҽха амца иакәшын инаатәоз, аҵх аҽеиҩнашаанӡа инеимда-ааимдо ажәабжьқәа еиҭазҳәоз ажәытә цәажәаҩ дуқәа аӡәырҩы ражәаҳәа. Усҟан иара дхәыҷын, аха мчыла ацәара дыргаанӡа ибла ҭырхаха ирҳәоз гәцаракыла дазыӡырыҩуан. "Аҭаацәа ду ҳанааидтәалалак амилаҭтә ашәақәа аацәыраҳгон, анасмбльк аҟара ашәа ҳҳәон. Ҳара ҳҭаацәа еилыркаауан аҵара иаанагоз, ҳәарада ирыхшаз зегььы уи ҳауртә иҟарҵеит" , - иҳәоит иара. Валери Кәарҷиа иарԥысра ақәшәеит аԥсуа-қырҭуатә милаҭтә зҵаара ашыкьымҭа. Иара изы ари ухы зықәҵатәу ҳәа ииԥхьаӡоз азҵаарақәа иреиуан. Амилаҭ рбызшәа рҿыхреи, аҭыԥхьӡқәа рыԥсахреи даҽакы иаламҩашьоз гәымбылџьбарала иркәаҳауаз аԥсуа культура зыда ҟалашьа амамыз акәын. Аҭоурыхтә иашара ашьақәыргылара, урҭ амилаҭ рзыргьежьра азыҳаҵҳаҵара ауп Валери Кәарҷиа анаука амҩа данызҵазгьы. Иналукааша аҵарауаҩ, аҭоурыхҭҵааҩы, абызшәаҭҵааҩы, аҵарадырреи Аԥсны аҭоурыхтә ҿиареи рҿы злагала дуу, иҵарадырратә ҭынха хаданы иҟоуп атопонимикеи агеографиатә ҷыдарақәа роригиналтә аԥсуа хьыӡқәа реиқәырхареи рҿы иҟаиҵаз алагала. Иара Аԥсны зегьы дакәшахьан, аиҳабацәеи аҭыԥантәи ауааԥсыреи дразҵаауан, ажәытәтәи атопонимика аиҭашьақәыгылараҿы иарбанзаалак информациак еиҩижьуамызт. Уи даара акрызҵазкуа усны иҟан, иҟалап усҟан аасҭагьы иахьа еиҳа иуадаҩзар абызшәеи аҭыԥхьыӡқәеи реиқәырхара азҵаара иахьагьы иара аҵакы ӷәӷәоуп. Иара ишәҟәы "Аԥсны атопонимиа", атәылаҿы иҟоу ашьхақәа, аӡиақәа, аӡиасқәа, егьырҭ аԥсабаратә мазарқәа зегьы рыхьӡқәа еизнагеит. Ари аусумҭа даара идууп. Аԥсны атопонимика аҭҵаара аганахьала ифундаменталтәу усумҭоуп. Автор ихаҭа иҳәоит иазырхианы имаз аматериалқәа шмаҷмызгьы ашәҟәы аиқәыршәара ашықәс рацәа шақәҵоу.

Валери Кәарҷиа ҳтәылаҿы ҵарауаҩык иаҳасаб мацарала акәӡам дшырдыруа. Иҵарадырратә усура инаваргыланы иара еснагь активла дрылахәын атәыла аҩнуҵҟа имҩаԥысуаз аполитикатә хҭысқәа. Аиҳабыратә абиԥарахьы иаҵанакуа аԥышәа змоу политикуп. Валери Кәарҷиа еиуеиԥшым аамҭақәа рзы изныкымкәа иҳәахьеит, ахәҭакахьала Владислав Арӡынба ишибзоуроу иуадаҩыз аибашьра ашьҭахьтәи аамҭақәа раан анаука дахьацәхьамҵыз. Владислав Ду идыруан аҵарауаҩ инапы злакыз аус атәыла ԥхьаҟатәи аԥеиԥши, аҭоурыхи рҿы иамоу аҵакы, убри аҟынтә лассы-лассы иагьиаиҳәалон-уаҟәымҵааит узҿу ҳәа.
Валери Еремеи-иԥа илшеит аҭҵаарадырреи аполитикеи еинырнааланы рыҵагылара. Политикк иаҳасаб ала иара еснагь ибзианы идыруан Аԥсны аҳәынҭқарра иаҭахыз. Иполитикатә усмҩаԥгатәқәа зегьы аҳәынҭқарратә шьақәгылара арӷәӷәара иазкын. Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик Валери Кәарҷиа, иҳәынҭқарратә усуреи ахақәиҭраз ақәԥареи ахаангьы еиҟәимҭхацызт. Ауаҩытәыҩса изинқәа рыхьчаразы аусура далагеит данстудентыз: 1966 инаркны ԥшьышықәса инеиԥынкыланы аҿар рхеилак напхгара азиуан, еицырдыруа "Аԥсуа шәҟәқәа" Асовет еиҳабыра рахь рыҩра далахәын. Анаҩс, иара Аидгылара Жәлар Рфорум ашьаҭаркҩцәеи анапхгаҩцәеи дыруаӡәкхеит. Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьраан Валери Кәарҷиа атәылахьчареи ашәарҭадареи ркомитет аҿы аус иуан. Иара атәыла иреиҳаӡоу азакәанԥҵаратә усбарҭа 1-тәи, 4-тәи, 5-тәи, 6-тәи ааԥхьарақәа дырдепутатын. Ихадоу аҳәынҭқарратә маҵураҭыԥқәа рҟны иҟоуп: аҵареи, аҭҵаарадырреи, акультуреи, аҿар русқәеи, аспорти рзы Апарламе­нттә комитет ахантәаҩыс дыҟан 2007 инаркны 2012 шықәсанӡа, абызшәатә политикеи адемографиеи рзы аилак напхгара аиҭон хәышықәса, Урыстәылеи Аԥсни рҳәаа аделимитациеи адемаркациеи рзы Аҳәынҭқарратә Еилакы ахантәаҩыс дыҟан. Уи Ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс далхын 2016 шықәса рзы, Аԥсны Жәлар Реизара Ахантәаҩыс 2017 рзы. Валери Еремеи-иԥа Кәарҷиа "Ахьӡ-Аԥша" аорденқәа ахҩаӡарак дыркавалеруп.

Иҩызцәа иара зеиԥшыҟам ацқьара злоу уаҩуп ҳәа ихцәажәоит. Ихаҭа Аԥсны иазку аиаша ахаангьы иацәхьамҵуа уаҩны ихы иԥхьаӡоит. Иахьа Валери Еремеи-иԥа имаҭа шьмаҭа дрылагәырӷьартә деиҵыҩҩы дыҟоуп. убри аан иара иҳәоит аԥсҭазаара имаҷымкәа дышкыднаҟьахьоугьы ихы дахашшаартә дшыҟам. Ижәлари иԥсадгьыли рҿаԥхьа иламыс шыцқьоу. Иара илшоз акгьы дшамеигӡаз аԥсуа наукеи, аԥсуаа милаҭк раҳасаб ала реиқәхареи, рбызшәа амырӡреи рзы.

Елана Лашәриа