Ашьынкеи акырпыжәи рҽаҩра аҭира иацу ауадаҩрақәа ирылацәажәеит Аԥыза-министр Владимир Делбеи Очамчыра араион ақыҭа нхамҩа аарыхыҩцәеи. Анхацәа Аԥсны анҭыҵынтә иаарго акырпыжә ахьырацәахаз рҽаҩра рзымҭир ҳәа ашәарҭара рызцәырнагоит.
Аҳазалхратә еилакы ахь иҟаҳҵаз азыҳәарала, ҳара еилаҳкааит: ҵыԥх аасҭа сынтәа акырпыжәи ашьынкеи аҳәаа иахыган иҭаргалахьеит ҵыԥх аасҭа ҩынтә еиҳаны. 2025 шықәса рзы асезон алагамҭа инаркны нанҳәамза абжанӡа иҭагалан 328 тонн инацны. 2026 шықәса рзы – 792 тонна рҟынӡа инаӡоит. Ашьынка акәзаргьы, иҭагалоу ахыԥхьаӡара ҩынтә еизҳаит ҵыԥх иаҿырԥшны. Уи иаанаго, анхацәа ирымоу агәҭынчымра ҵаӡӷәыдам.
Атәыла ахадараҿы реиԥылараҿ Аԥсны Аԥыза-аминистр Владимир Делба иҳәеит, ԥхынгәы 15 инаркны жьҭаара 15 рҟынӡа акырпыжә Аԥсныҟа аҭагалараан асезонтә ҳазалхратә баџь шалагалоу. Иџьашьатәуп, аџьармыкьаҿы акырпыжә зҭиуа Аԥсны анҭыҵынтә иааганы аҭира иаҳа ирзымариоуп аҭыԥантәи аиҳа.
Ишьақәгылаз аҭагылазаашьа ҭаҳҵаарц, анхацәа ҳрацәажәарц ҳхы ҳархеит Азҩыбжьаҟа. Ари ақыҭаҿ анхацәа жәытәгьы-ҿангьы акырпыжә ааӡара иаҿуп. Аӡҩыбжьа ахада Дмитри Гәынба имашьына ҳнақәыртәаны ҳиманы дцеит Беслан Ченгелиа имхахьы. Иара ашьха аганахь иҟоуп, араатәи адгьылқәа агаҿа иаԥну иреиԥшым.
Акырпыжә арахь иаҳа заа иҟалоит, иагьызлоуп егьырҭ раасҭа, абри гәаҭан ирымоуп анхацәа.
Беслан сынтәа акырпыжә ахьеиҭеиҳаз адгьыл ҿыцуп, аҭырас иаганы иҟаз ҩ-гектарк аарыцқьаны, ицәаӷәаны акырпыжә леиҵеит. Араҟа ааигәа иџьықәреигьы гылоуп. Ацәаҳәақәа рыбжьара еиҭаҳауп ашәырҵлақәа: афеихуоа, амышмала. Беслан ақыҭа нхамҩа аҿиара апрограмма ихы алархәны аиҭаҳатә ааихәеит. Еиҭа зқьи хәышә цыра амандарин ашьапы дазыԥшуп. Акырпыжә шықәҵлак, аҭыԥан уи еиҭаиҳауеит. Нас, ҽааны, аԥхын еиҭа ари аҭыԥаҿ акырпыжә леиҵоит. Убас, ашәырҵлақәеи акырпыжәи еилаԥсаны иааирыхуеит. Ҩышықәса-хышықәса рышьҭахь амандарин иазҳар, акырпыжә даҽа дгьылк ахь ииаигоит.
Беслан сынтәа хнызқьи хәышә шьапы акырпыжә еиҭеиҳаит. Ҩажәи хәба тонна раҟара аҽаҩра дазыԥшуп. Еиҳахоит ҳәа игәы иаанагон, аха амш аҭагылазаашьа инамҭеит. Абжа хиххьеит, мышқәак рышьҭахь еиҭа амхы дхылоит.
«Акырпыжә арԥхарҭаҿы иааӡаны ари аҭыԥахь ииаҳгеит. Аҽаҩра бзиахарцаз, ианаамҭоу ақәа аиуроуп, егьырҭ иааурыхуа зегьы реиԥш. Ианмаҷыз, аарҩара иқәнамкырцаз, амашьынала аӡы ааганы иақәаҳҭәон. Уи ауп ас еиԥш аҽаҩра зыбзоурахазгьы, мамзар аригьы ҳмоур ҟаларын», - иҳәоит Беслан.
Ҳаԥхьаҟа иара аӡыҵхырҭа аҟынтә аӡымҩангагақәа шьҭаҵаны аӡы ааигарц игәы иҭоуп. Уи адагьы ԥсыхәа ыҟам. Беслан иоуз агрант аҿы уи арбамызт. Анхаҩы ихала иҟаиҵароуп.
«Акырпыжә ааӡара мариам. Апрограмма ахахьы иагеит адгьыл знык ицәаӷәаны ачалтра. Уи анаҩстәи аусурқәа зегьы ҳара иҳадуп. Очамчырантә атехника ааганы ԥшь-гектарк адгьыл ҩынтә-хынтә ицәаӷәаны, ичалтны аҟаҵара шәи ҩажәа нызықь мааҭ раҟара аҭахуп. Уи ашьҭахь еиҭа акультивациа, ашьапы анышә адыҳәҳәалара... Уи — атехника аганахьала. Напыла акәзар, хынтә иаҳрашәеит. Ара адгьыл аҭырасра амоуп азы, иаразнак игылоит. Уигьы секаторла ихҵәо ҳалсуеит. Ҭаацәаныла амхы ҳалоуп. Ҳанамыхәо аусуҩцәагьы адаҳгалоит», - ҳәа азгәеиҭоит Беслан.
Анхаҩы ихатә техника имазҭгьы иус иаҳа иманшәалахон. Уи аиуразы арзаҳал алеиҵахьеит. Уажәтәи аамҭазы ашәырҵлақәа зегьы ирчычаз ахәаҷа-маҷа аиԥш, акырпыжә ԥхазҭазтәуа кыр ыҟоума ҳәа Беслан санизҵаа, дыччо исеиҳәеит, сынтәа абгахәыҷқәа ҭаха шрырымҭаз.
«Ԥшьба-хәба кьыла ианыҟала нахыс амхы ҳалатәоуп, абгахәыҷқәа ҳаршәоит Еиӷьны иҟало акырпыжә алырхуеит, нас инҭырбзааны ирфоит. Идыркәымпылуеит, ицәыӷьӷьа ишьҭарҵоит. Ааигәа Ҷанаа акырпыжә рымоуп. Урҭ алаҳәақәа рԥырхагоуп. Ԥыҭк еицны амхы иналалар, аԥхасҭа ду ҟарҵоит. Акырпыжә кылҵәҵәаны ишьҭарҵоит», - ҳәа еиҭеиҳәоит Беслан.
Анхаҩы раԥхьатәи иҽаҩра амҩадуқәа рҿы игылоу аҭиҩцәа ирыдигалон, аџьармыкьахьгьы инеигеит. Ишакәхалак маҷ-маҷ иҭиит. Атәыла анҭыҵынтә иаазгои дареи еиԥырхагоуп. Иаагоу аныҟоу, аҭыԥантәи аҭира рцәыуадаҩуп.
«Еилаҳкаауеит иаагоу адагьы ишамуа, аха нанҳәамза инаркны цәыббранӡа аҭыԥантәи аныҟало аамҭазы иаагоу мап ацәкызар, мамзаргьы ахыԥхьаӡара рмаҷзар, усҟан анхацәа раарыхра аҭира иаҳа ирзымариахон», - ҳәа иҳәоит Беслан.
Анхаҩы абасҟак аџьабаа адбалан иҟаиҵаз иаарыхра иманшәалан аҭиира дашьҭоуп, ҳәарада. Ус даныҟала, ҽаангьы аҟаҵаразы агәаҳәара инаҭоит. Беслан игәы иҭоуп ҳаԥхьаҟа ҩ-гектарк аҭыԥан ԥшь-гектарк адгьыл акырпыжә иадиҵарц.
Акырпыжә амхы аҟынтә изго иаҳа ахә еиҵаны ирҭоит, аџьармыкьахь инаргозар, еиҳахоит. Бажьаратәла 30-40 мааҭ ҳәа анхацәа рҟынтә ицоит. Ари ахә анхаҩы изы ибзиоуп, иҳәоит Беслан. Иара игәалашәоит 5-6 мааҭ ҳәа ианаларҵозгьы.
«Ақыҭа нхамҩа аҿиара апрограмма анхаҩы изы ихәарҭоуп. Уи уаҳа назҭахым усуп. Иара иазыԥҵәаз аԥара еиҳагьы еиҳахеит. Сынтәа ақыҭа иашықәсуп аҟынтә хәышә аҟынӡа иҟоуп. Ари иагдырхарым ҳәа сгәы иаанагоит», - ҳәа азгәеиҭоит Беслан ҳаԥхьаҟа игәҭакқәа имоу уи ишадиҳәало убаратәы.
Ҳазҭагылаз имхы ахьынҵәо умбо акырпыжә аҽеиҵыхны ишьҭан. Ана-ара иубон шәагаала еиуеиԥшымыз акырпыжәқәа. Беслани сареи ҳахьынӡеицәажәоз иҩыза днеин руак ҿыхны иааигеит. Иара кьылала фба-быжьба еиҵамызт. Аҳәызба аналала нахыс иааиҟәшәан иҟаԥшьӡа агәы ааҳнарбеит. Иааидгылаз зегьы сак-сак аашьҭыхны иара амхы агәҭа агьама ҳбеит. Амра иашәхьаз акырпыжә ацха еиԥш уҿы инҭаӡыҭ ицон. Аамҭаказы схәыҷрахьы сагеит, ҳкырпыжә ҳаацҳауа, ҳнапқәа аӡы рхәыкәкәо ианаҳфоз аасгәалашәеит.
Аԥхын агьама здырҳәало ашәыр аазрыхуа рзы иреиӷьӡоу, иҟалахьоу алхра имариоу усуп. Убри аҟынтә, акырпыжә шалхтәу азы кәамаҵамарақәак абжьгара ҳасабла иаҳзеиҭаиҳәарц иасҳәеит Беслан. Шәаргьы ишәыхәап знымзар зны. Ус, акарпыжә, иахьышьҭоу аган иҩеижьшәа ианыҟалалак, шьҭа ахыхра иаамҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Зынӡа иҩеижьцәазар, иҟалацәахьеит ауп иаанаго. Акырпыжә ахаҭа аԥшшәгьы аҽеиҭанакуеит. Зынӡа ицырцыруа ижәбар, уи ҽеишәа иҟалаӡам, хәыҷык аԥшшәы ахыҵзар – шәзышьҭоу ауп. Бжьаратәла акарпыжә ҿыхны жәамш ишьҭазар акгьы ахьуам, нас аԥхасҭахара иалагоит.
Беслан нанҳәамза анҵәамҭазы икырпыжә ниасицоит, убри аан Аӡҩыбжьа ага иахьаԥну адгьыл змоу Леван Џьанашьиа иҿы уи аҟалара иалагоит. Иаацқьаны иуҳәозар, цәыббра жәохә рзы ахыхра далагоит.
«Топган (акырпыжә ажәла) 70-75 мшы рыла иҟало хкуп. Иаҳа сазыманшәалашәа сааиуеит, адгьылгьы ианаалоит. Хәышықәса ҵуеит иара ажәла смыԥсахуеижьҭеи», - иҳәоит Леван имхы ҳарбауа.
Х-гектарк адгьыл аҿы акырпыжә аҿалара иалагахьеит. Шьоукы ҭаҷкәымк иаҟароуп, егьырҭ хәыҷык еиҳауп. Зегьы маншәалахар, 60 тонна рҟынӡа аҽаҩра дазыԥшуп. Леван заа иҟало акырпыжәгьы лаҵаны иман, аха ихьҭан азы ицәыбжьысит.
«Ҳџьабаа мыӡырц ауп иаҳҭахәу, шықәсы дуӡӡак ҳазыԥшуп, ҳҽазыҟаҳҵоит, мааҭк аҭныхны ҳҭаацәа алаҳбоит. Усда ақыҭаҿы иауӡом. Унхаҩны уаныҟала, акгьы ҟамҵаӡакәа адгьыл ахала акруҿанаҵаӡом. Сашьа, сара — ҭаацәаныла ҳаицуп анхара аус аҿы», - иҳәоит Леван.
Иара ихатә техника имоуп. Уи иҭагылазаашьа иаҳа иарманшәалоит. Иааидкыланы акырпыжә аарыхра жәа-мааҭк иузтәозар, утехника ануму хԥаҟа мааҭ иагнархоит. Леван икырпыжә амҩахь инаганы, ма Аҟәа аџьармыкьахь иганы иҭиуеит. Ҵыԥх аахәаҩцәа рхала изаауан,, сынтәа аҭирақәа еиҳа имаҷуп, иҳәоит анхаҩы.
Иара ҳаннеи аамҭазы амхаҿы ахырӷәӷәарҭа аргылара даҿын, амхы далаԥшларцаз уи шьҭыхны иҟаиҵон. Араҟагьы амхы рҷаԥшьоит абгахәыҷы, абгасса рҟынтә. Леван еиҭа аҟаб лаҵаны имоуп, аԥшаӡа акәзар, шьҭа аҭира далагоит. Иара аџьармыкьаҿы дырдыруеит, инаигалак изиҭаша дыҟоуп, аха игәы иаланы иҳәоит, акырпыжә аазрыхуа иеиԥш изҭииуагьы усҟак ширҳауа.
«35-40 мааҭ ҳәа ҳаилаӡаны ираҳҭоит, нас инаганы аҟара ацҵаны ианырҭиуа — исзеилкаауам. Сара амхы сҭаԥсит, иара уа дышгыло ирҳауеит. Абри аҿы ҳзеинаалом акәымзар, аԥсыцәгьара ааумырԥшыр, акырпыжә аазхәо дҟалоит», - иҳәоит Леван.
Аӡҩыбжьа ақыҭан шәыҭӡык раҟара акарпыжә рааӡоит. Аибашьра ҟалаанӡагьы ари аус иаҿыз роуп иахьагьы иаҿу. Урҭ ирывагылеит аҿаргьы. Гектарк змоу дыҟоуп, дыҟоуп хәба змоугьы. Иааидкылан 60 гектар адгьыл акырпыжә иаҵанакуеит. Зхатә техника зманы аус зуа анхацәа маҷҩуп, еиҳараҩык араион аҟынтә иааганы аус адыруеит. Ианеихьымӡо ыҟоуп. Араҟа анхацәа рус еиҳарымтәуазар, ааныжьра ргәы иҭаӡам. Ирымоуп агәҭакқәа, аҳәынҭқарра аҟынтә ацхыраара иақәгәыӷуеит азы. Адгылара анроу, аџьабаа иацәшәом.
Альбина Жьиба
