Апроект «Аԥсшәа – ҳԥеиԥш абызшәа» напхгара алҭоит ажурналист Анна Гәниаԥҳа. Ажурналистика аҟынтәи абызшәа аиқәырхарахь бнеира шԥаҟалеи ҳәа илысҭаз азҵаара аҭак ҟаҵо, лара иазгәалҭеит аԥсшәа аҭагылазаашьа еснагь гәыҵхас ишлымаз. «Шықәсырацәалатәи ателехәаԥшраҿы сусура аан, сколлегацәа реиԥш саргьы исныруан абызшәа ибзианы издыруа, уи ахы иақәиҭны иалацәажәо разымхара. Аамҭа цацыԥхьаӡа аҭагылазаашьа еиҳагьы еицәахон. Хаҭала сара снапы иакыз акызаҵәык акәын – сҭакԥхықәра ахьыҟоу – сҭаацәа, схәыҷқәа, сусураҿы, аԥсшәа аларҵәареи ахархәареи, уи ацқьара ацклаԥшреи. Абызшәа апроблема шыҟаз здыруан, аха иара аӡбара мышкызны сҽазысшәоит ҳәа схахьгьы иаасымгацызт», -лҳәоит лара.
Анна, шықәсык аԥхьа ааԥынразы, Аҳәынҭқарра Ахада иаԥшьгарала имҩаԥысуаз анапхгаҩцәа рконкурс далахәын, аиааирагьы лгеит. Уи ашьҭахь еиҿкаан афинал ахь инеиз аҵара дырҵареи, ҷыдала разыҟаҵареи рзы еиуеиԥшым апрограммақәа.
«Ахырхарҭақәа рацәан, аекологиа инаркны ақыҭа нхамҩа аҟынӡа. Сара сыҽҭазҩит акультуреи атрадициақәеи ирызку ахь. Уи апрограммала аа-мзы ирылагӡаны иҳауз адыррақәа даара ирацәоуп, ҳалаԥшҳәаа аҽеиҵнахит, ҳдыррақәа рыҽдырҭбааит. Алекциақәа иаҳзаԥхьозгьы аҟазацәа дуқәа ракәын», –лҳәоит апроект анапхгаҩы. Анна Гәниаԥҳа лажәақәа рыла, абызшәа аиқәырхара, еиҳаракгьы уи иалацәажәо анмаҷу ҟаҵашьас иамоу лассы-лассы ишьҭылхуаз, дзызхәыцуаз зҵаараны иҟан.
Ишаадыруа еиԥш, ҳаамҭазы шамахаӡамзар зегьы ахархәара рырҭоит агаджетқәа, асмартфонқәа, аинтернет. Иҟоума уаҟа аԥсшәа? Мап, иҟаӡам ма зынӡаск имаҷӡоуп. Ус анакәха, ҳбызшәа аамҭа аҭахрақәа ирықәшәаӡом, ацифра иашьашәаланы иҟаӡам. Ари азҵаара ауп анаҩс уажәы ҳазлацәажәо апроект шьаҭас иаиузгьы. Аԥсшәа аинтернет аҭагалара, уи алагьы егьырҭ абызшәақәа ирымоу астатус аԥсшәагьы иаиуа, урҭ рылшарақәа аԥсшәагьы иаманы иҟазҵаша ҿыцрак аӡбара сашьҭалеит», – лҳәеит Анна Гәниаԥҳа.
Изызҳауа аҿар ацифратә технологиақәа ирылиааз абиԥароуп, урҭ аинтернет аҿы абызшәа ахархәара аҭаразы алшара роуртә. Уи иахылҿиаауаз – аԥсшәа ацифратә дунеи алагалара, уи алагьы иара егьырҭ хархәара змоу абызшәақәа рываргылара, абри хшыҩҵак хадахеит. Анна, лажәақәа рыла, абызшәа ахаҭа ԥхьакуп, избанзар иаҟәыҭхоуп адунеитә бызкаҭаҳа.
«Ари зегьы, ҳәарада, унадыххыланы аӡбара иаразнак ишалмыршахо еилкаан, аха аҽазышәара зегьы акоуп иаԥсан», - лҳәеит лара. «Акультуратә код» агәыԥ иалаз апроект рҩит, уи раԥхьатәи аԥшьгара акәын. Урҭ еилыркаауан ауадаҩрақәа ируаку акәны ишыҟоу уи назыгӡо рызҵаара.
«Апроект шьагәыҭс иамоуп, IT аганахь ала аус аиҿкаара зылшаз аԥсуа ҷкәынцәа- Дамеи Џьонуеи, Мирон Бараҭелиеи. Урҭ иаразнак иҳадгылеит, уи моу апроект аӡбахә анырзеиҭасҳәа, агәацԥыҳәара ду аадырԥшит, агәаанагара соуит, абри аӡәы данбалаго ҳәа иԥшызшәа»,-лҳәеит Анна Гәниаԥҳа, раԥхьатәи аҽазыҟаҵаратә шьаҿақәа дырзааҭгыло. Азныказ агәыҩбара ыҟан, апроект аиҿкааратә ус ақәҿиара ахьынӡаиуазы. Аха, зхы еидкыланы, аусура гәацԥыҳәарыла напы азыркыз апроект анагӡаҩцәа ирылшеит уи аҳәаақәҵара.
Уажәшьҭа ҩымзуп уи мҩаԥысуеижьҭеи. Аамҭа иаанарԥшит аԥсшәа здыруа уи аиқәырхара згәы ацԥыҳәо шмаҷҩым. Араҟа иҳәатәуп, аредакторцәа амц иузжьо џьашьаны, аԥарарҳара хықәкыс иукыр акымзаракгьы шыузыҟамҵо. Уаҟа аӡәгьы дузжьаӡом, аиҭагара апроцесс иамоу ахылаԥшра ӷәӷәоуп. "Ҳазҭоу аамҭазы апроект раԥхьатәи алҵшәақәа ҳбарҭоуп. 400-ҩык рҟынӡа аиҭагаҩцәа активла аус руеит. 500,000 рҟынӡа ажәаҳәақәа еиҭагоуп. Апроект аус адызуло аредакторцәа аиҭага ахаҭабзиара ахьынӡаҳараку иааиԥмырҟьаӡакәа хылаԥшра арҭоит: аиҭага иазалху аԥҟаррақәа ирықәымшәозар, идырхынҳәуеит, аиҭага рыдрымкылар аиҭагаҩ ахараԥса ихырхуеит.
Алахәыла ҿыццәа рзы аҽҭаҩра аамҭала иаанкылоуп, аха хара имгакәа еиҭаартхоит. Агәазыҳәара змоу зегьы агәыԥ иалалар рылшоит, урҭ уа аусура раԥхьатәи ашьаҿақәа раан иаҭаху ацхыраареи амҩақәҵареи роуеит, ирызцәырҵуа азҵаарақәагьы рҭакқәа ҟаҵахоит. "Еизгоу ажәақәеи ажәеинраалақәеи алингвистика ашьаҭа шьақәдыргылоит. Уи аԥсуа бызшәа ацифратә ркра аҟынтәи иалнахуеит, егьырҭ абызшәақәа реиԥш онлаин ала аусуразы алшарақәа анаҭоит", - лҳәеит А.Гәниаԥҳа. Уахь иаҵанакуеит иаразнактәи асубтитрқәа рыҭаратә система аԥҵара, зхаҭабзиара ҳараку онлаин аиҭагаҩцәа, насгьы иҵегь ирацәаны еиуеиԥшым ахырхарҭақәа, еиҳаракгьы абызшәа аҿиара иадҳәалоу.
Апроект адгылара амоуп Аҳәынҭқарра анапхгара рҟынтәи. Уи иалацәажәан Сергеи Кириенкои Аҳәынҭқарра Ахада Бадра Гәынбеи реиԥылараҿгьы, лымкаала - аԥсуа бызшәа ацифратә ԥсабара аилазаараҿы аҿиаразы «Иандекс» аус ацура атәгьы. Апроект агеографиа амҽхак ҭбаауп: рхы аладырхәуеит Аԥсны ақыҭақәа рҿы инхо ауааԥсыра инадыркны, Москвеи, ҳдиаспора ахаҭарнакцәеи рҟынӡа. Ихадоу ҭахраны иҟоуп аԥсуа бызшәа ибзианы адырреи, уи аиқәырхаразы гәык-ԥсык ала ацхыраара аҟаҵара агәазыҳәареи», - ҳәа инаҵшьны иазгәалҭеит апроект аиҳабы.
Анна Гәниаԥҳа лажәақәа рыла, макьана мзарла иазԥхьагәаҭаз аҿҳәара иақәшәо иаауеит. Апроект асоциалтә ҟазшьа аиуит, уи ауаа ақәҿырҭит. Насгьы, араҟа иҳәатәуп аиҭагаҩцәа ироуа ауалафахәгьы агәацԥыҳәара иацызҵо акы акәны ишыҟоу. Аиҭагаҩцәа алшара рымоуп ирҭаху аҟәша аартны аусура мҩаԥыргаларц. Иаҳҳәап, ашәҟәқәа рҟынтәи атекстқәа, мамзаргьы афинанстә, азиндырратә ҟазшьа змоу, убасгьы Википедиа аҟынтәи иаагоу атекстқәа уҳәа, даара ирацәоуп аус здыуулаша аҟәшақәа. Иҳәатәуп, арҭ инеибеиԥшу текстқәаны ишыҟам, атекст иагәылху цәаҳәазар ауеит, мамзаргьы терминологиала ишьақәгылоу акәзар – уи ауп ицәырызгоугьы аиҭагараҿы ауадаҩрақәа. Ишдыру еиԥш, аԥсшәа адунеи аҿы еиҳа ижәытәӡатәиқәоу, насгьы иуадаҩқәоу абызшәақәа ирхыԥхьаӡалоуп. Ацыбжьыҟа шьҭыбжьқәа рырацәара, даҽа бызшәак ахь еиҭамҵуа, уи моу зсинонимгьы узымԥшаауа ажәақәа рхархәара аус аруадаҩуеит. Насгьы, ҳасаб рыҭатәуп абызшәа иацу егьырҭ акәамаҵамарақәагьы. Зны-зынла еилкаашьа амаӡам зыӡбахә цо, усҟан аиҭагаҩцәа алшара рымоуп, ус еиԥш иҟоу аиҭагара мап ацәкра, ма абжьажьра. Мап ацәыркуазар, ирҩыроуп изхацәыркуа. Ибжьарыжьуазар ахараԥса рхыҵуеит. Ажәакала, аусура цоит ҩ-напыкла. Иара, иԥсабаратәым ахшыҩҭра ахаҭагьы аханатә еиҭанагаз авариантқәа уднагалоит. Раԥхьа, апроект анхацыркыз актәи амшқәа рзы, аԥсшәахь иианагаз аиҭагақәа еилыргамызҭгьы, уажәшьҭа хәышә нызқь цәаҳәа анеиҭагоу аамҭазы иара апрограмма еиҭанагогьы иааубаратәы еиӷьхеит. Акы унаха-аахоит ада, уаҳа алакьысра анаҭахымгьы ыҟоуп. Абас ала, иахьатәи аамҭазы аԥсуа бызшәала исԥабаратәым ахшыҩҭра арцәажәаразы зымҽхак ҭбаау апроект ду мҩаԥысуеит. Уи амҩаԥгаразы иазоушьҭыз аԥара зегьы аиҭагаҩцәеи апроект аус адызулои џьабааԥсаны ирзыршәоит. Апроект анагӡара азгәаҭоуп жәымзы рыҩнуҵҟа. Уи аамҭа иалагӡаны еиҭагахо зегьы, ацифратә система иахьалало анаҩсгьы, архив аҟны зегьы ҵәаххоит ианаҭаххо ахархәаразы.
Елана Лашәриа