Рацәак мҵыкәа иаргьы дааит. Схы анисырдыр ашьҭахь, Академиа азал хадахь ҳҿынаҳхеит. Уаҟа аҵарауаҩ ииубилеи азгәаҭаразы агәырӷьаратә еилатәара аҽазыҟаҵара иаҿын. Ҳазҭалаз ашықәс азы аҵарауаҩ 75 шықәса ихыҵит. Астенд иҭижьхьаз ашәҟәқәеи акьыԥхьымҭақәеи рыла идырхион. Ҳнеира збаз академик Сергеи Бебиа иаразнак иҩыза – аҵарауаҩ дзеиԥшроу ҳаилыркаара далагеит. «Академиаҿы имаҷым ашәҟәқәа аҩныҵҟатәи аусура ҳәаақәызҵо, урҭ зегьы реиқәыршәараҿы Анатоли Марколиа иџьабаа рацәоуп. Иара иныҟәиго аиҩызара атәым ҳәынҭқаррақәа рҿы даара ицхыраагӡоуп ҳара ҳзы. Дҩыза бзиоуп. Сзықәгәыӷуа ауаҩы ҳәа исымоу иаар иоуп. Дуаҩы ҳалалуп, дуаҩы ҳаракуп», - абас иажәа хиркәшоит Сергеи Михаил-иԥа.
Ҳәарада, журналистк лаҳасабала, аиҿцәажәара акыр сҽазыҟасҵеит, аха апрофессор, афизика-математикатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор аинтервиу имхра гәаӷьыуацәан сара сзы. Насгьы сҿаԥхьа хықәкыс иқәсыргылеит, иара иаҳа уаҩык иаҳасабала иеилкаара, аҭҵаарадырраҿы илагала азгәаҭаны.
Анатоли Смел-иԥа еиҳарак дырдыруеит Иван-иԥа ҳәа, аха иаб Смел ихьӡын. Диит иара Бзыԥ. Асаӡқәа ирхылҵышьҭроуп. Рыжәлагьы Марқәанаа ҳәа ауп ишыҟоу. Анатоли иабду Ибырҳам ихьӡын, уи иаб Хьиҭ. Хьиҭ апринц Ольденбургски Аԥсныҟа иаара дахаанын, еиҭеиҳәоит Анатоли иабшьҭра аҟынтә иидыруа ахҭыс. Хьиҭ дыџьбаран, идгьылқәа рахь аӡәгьы днаишьҭуамызт. Апринци иареи акыр еидыслахьан, Хьиҭ аигәышә икын, дара абџьар. Иан д-Агрԥҳауп. Аҭаацәараҿы ирызҳауан ф-ҩык ахәыҷқәа. Хә-ҩык аиҳәшьцәеи рашьа заҵәи.
«Ашкол аҭалара анааи, Аҟәаҟа саарган ашкол-интернат сҭарҵеит. Убра арадиотехника акласс ахь снанагеит. Арадио схала иҟаҵаны, апластинкақәа рахь ианҵаны сыбжьы ала аефирахь сцәырҵуан. Убри арадио алагьы салагеит аҭҵаара аус. Аҵара саналгагьы Тула иҟаз аполитехникатә институт аҿы арадиотехникатә факультет сҭалеит. Уи саналга Алашарбага аҳаблаҿы аҭҵаарадырратә институт «Атолл» аҿы аусура далагеит. Амшын аҭҵаара иадҳәалаз азҵаарақәа срызкын.
Уаҟа аусзуҩцәа рнапы злакыз атәы маӡан. Еиҳарак урҭ урысцәан. Ҳара ҳрыдыркылон, аха ҳаилыркаанӡа ихадоу аусқәа рахь ҳнарышьҭӡомызт. Иаартны зыӡбахә уҳәар ҟалоз атема сзалырхит, анапынҵагьы сырҭеит. Уи зызҳәазгьы амшын аҿы аԥсыӡ шаҟа ыҟоу, иахьцо иахьаауа атехника аҟаҵароуп. Саалаган иҿыцу амаруга еиқәсыршәеит», – еиҭеиҳәоит уи атәы игәаларшәауа аҵарауаҩ.
Анатоли ихәыцрала еиқәиршәаз амыругақәа маҷым. Урҭ қәҿиарала аԥышәарақәа ирхысит Камчатка, Амшынԥшаҳәа, Азов-Амшын Еиқәатәи аӡҭачаҿы. «Атолл» иусура ашықәсқәа раан Анатоли аус адиулон даҽа темакгьы, аха уи иахьагьы имаӡаны иаанхоит.
Аҵарауаҩ инапала еибиҭаз априборқәа ртәы убас ирмарианы далацәажәон, зегьы ирылшоны, аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҟауҵо акы акәушәа. Анатоли Смел-иԥа иԥсҭазаара аӷьырак адҳәалоуп амшын аҵаҟатәи адунеи аҭҵаара. Идоктортә диссертациа иахьӡуп "Аӡиасқәеи аканалқәеи рҿы аӡаҵаҟатәи аобиектқәа раарԥшразы иҷыдоу асонар аԥҵара". Актәи қьыԥхьын 1980 шықәсазы, аҩбатәи аусумҭа – 2003-тәи ашықәсан.
«Адырра ҵаулақәа анумоу, иҟауҵо мариоушәо зегьы ахала ицоит. Ауаҩы аусура бзиа ибозароуп. Дмаашьозароуп. Уахгьы-ҽынгьы аус уны, нас иҟауҵо ахәшьара анарҭалак, угәы еизҳауеит. Анцәа ауаҩы данишо дҵак ииҭоит иԥсҭазаараҿы иҟаиҵаша ҳәа. «Сара, сара» ҳәа ауаҩы ианиҳәо, изырҟаҵо Анцәагьы дихамышҭлароуп. Иара игәаԥхарада акгьы ҳалшом. Аманшәалара ҳәа баша ҳныҳәома аԥсуаа зегьы. Сара Ажьира сымоуп. Сныҳәоит. Агәра сгоит», - иҳәоит Анатоли Смел-иԥа.
Иара иҭаацәа дџьаршьон, аҭҵаарадыррахь ихо еилкааны ирымамызт. Усҟантәи аамҭаз аҷкәынцәа џьоукы ишәҟәыҩҩцәахон, ма ижурналистцәахон, аекономистцәа ыҟан, аха аҭҵаара зхы адызҳәалоз маҷҩын. Анатоли дызҿыз ауси, иныҟәарақәеи нҵәомызт, ҩымз-хымз аҩны даныҟамыз ыҟан, убри аан дызҿызгьы иаартны аҳәара азин имамызт.
Аҭҵаарадырра акәымкәа, даҽа мҩак шәанылазҭгьы, уи арбан ҳәа азҵаара анисҭа, Анатоли Марколиа еиҭеиҳәеит ашкол аҿы аҵара аниҵоз аамҭақәа рҟынтә ахҭыс.
Зны апионерцәа Латвиа иргеит, уаҟа Асовет Еидгыла зегь аҟынтә ахәыҷқәа еизыргон, аизара ду ыҟан. Уи анадыркуаз ахор ашәа рҳәон, дырҭахын ахапа назыгӡоз. Анатоли ихаз абжьазы Робертино Лоретти ҳәа ишьҭан. Латвиа дахьыҟазгьы иара деицгәарҭеит. Х-нызықьҩык рҟынӡа ахәыҷқәа рахьынтә иара далԥшааны ашәа идырҳәеит, инаигӡозгьы «Пусть всегда будет солнце» акәын.
«Абри сызҿу саламгар, аҟазарахь сагон», - иҳәоит Анатоли Смел-иԥа дыччо.
Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьраан Анатоли Марколиа Атәылахьчара ааглыхратә еилакы ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩс дыҟан. Аҟәатәи афизика-техникатә институт аҿы аус зуаз аҵарауаа гәыԥҩык Владислав Арӡынба иахь инеины, рыԥсадгьыл иахьахәаша ҳәа еилацәажәеит. Иаԥҵан агәыԥ ауаҩы дызҭам аторпедотә ӷбақәа рыҟаҵаразы. Аҵарауаа жәаҩык, Адгәыр Инал-иԥеи (Леон иорден занашьоу, аибашьраан иҭахаз аҵарауаҩ-афизик) Анатоли Марколиеи назлаз рҿаԥхьа иқәгылаз адҵа нагӡан.
«Атехника иамаз аелектроника зегьы снапала иҟасҵеит. Адгәыр - адрон ахаҭеи амотори еибиҭеит. Ҳусумҭа иахьа Атәылахьчара аминистрра амузеи аҿы иҟоуп. Ахәыҷқәа иддырбоит. Иара убас иҟасҵеит амшын аҵаҟатәи амина. Уигьы уа иӡыргоуп. Усҟан иҳамаз алшарақәа рыла еиқәҳаршәеит. Аиааира ҳгар ҳҭахымзи азы, иҳалымшозгьы ҟаҳҵеит. Иахьа ус адҵа сырҭар, исзыҟамҵар ҟалап. Ари хыхьчаран, уи ауп иҳалзыршазгьы. Ҳәарада, афронт аҿы иҟази ҳареи ҳаиҟароуп ҳәа ҳҳәаӡом», - иҳәоит Анатоли.
Уи иажәақәа рыла, аҵарауаа еиқәдыршәаз адрон аибашьраҿы рхы иадырхәартә еиԥш аҭагылазаашьа ҟамлеит. Уаанӡа амшын ихыланы нышьла иаауаз ақырҭцәа, адрон анымазеиха ашьҭахь рҽазышәарақәа аанрыжьит.
«Аибашьраан иҳахәаз аԥсуа шьа ахьҳалоу ауп. Аиҳабацәа ааӡара ҳарҭеит, агәыбылра ҳарҭеит, ҳҭоурых абзиабара ҳалан, ҳлакәқәа ҳдыруан. Ари зегьы ахыхьчараз амч ҳнаҭартә еиԥш ҳҟанаҵеит», - иҳәоит Анатоли, иаԥырҵаз атехника ҷыда ҟарҵартә еиԥш алшара рызҭаз атәы далацәажәауа.
Аибашьра ашьҭахь «Атолл» аҟынтә акгьы аанымхеит.
Иара илиршеит аинститут аусура аиҭаларгара. Урыстәыла имаз аимадарақәа ирыбзоураны ауаа русуразы ахә роуа иҟалеит. Аԥхьа чахык роуан, нас – ауалафахәы.
«Хышықәса рыла аинститут ашьапы иқәгылеит. 1996 шықәса рзы Аҟәатәи афизика-техникатә институт ахь сиаргеит. Имариамызт уи аамҭа. Зны уколлегацәа адыррақәа шумоу деилыркаатәуп, нас ауп иузыӡырҩуа иаланаго. Урыстәыла аинтересқәа рыла уаанӡа аус зуаз аинститут, аибашьра ашьҭахь Аԥсны аҭҵаара иазкызар акәын», - иҳәоит аҵарауаҩ.
Аибашьра ҟалаанӡа иҟаз аинститутқәа ҩба – агодрофизикатәии, нас– «Атолл» иахьа Аԥсны аекологиатә институтны иҟалеит. Уи дахагылоуп Роман Дбар. Дара амшын аҭҵаара иаҿуп, аԥсыӡкразы аквота, аҳауа аҭҵаара уҳәа. Аҟәатәи афизика-техникатә институт хазы иҟоуп, аха дара зегьы Аҭҵаарадырратә академиа иаҵанакуеит. Анатоли Марколиа аинститутқәа рыҩбагь русура ҳәаақәиҵоит, Академиаҿы академик-маӡаныҟәгаҩыс дыҟоуп.
«Аекологиа аинститут Аԥсны аинтересқәа рзы аус ауеит, егьи даҽа хырхарҭак амоуп. Иара аҳәынҭқарратә биуџьет иалам. Еиқәзыршәогьы Урыстәыла ауп», - дазааҭгылеит аҵарауаҩ.
Иахьа деигәырӷьаны иҳәоит, аԥсуа ҵарауаа Урыстәыла рыхә ҳаракны ишыршьо, лымкаала ҳаҭыр шрықәырҵо. Анатоли Марколиа аибашьра ашьҭахьтәи аамҭа зегьы аҵарауаа-ҿарацәа рааӡарагьы даҿуп. Ԥшьынҩажәаҩык рҟынӡа Урыстәыла аҵара иалгахьеит. Реиҳараҩык уа иаанхеит, ара ауалафахәы ахьмаҷу азы, аха Аԥсныҟа иаазгьы дыҟоуп. Анатоли Урыстәыла иҟоу аԥсуааи иареи аимадара бзиақәа рыбжьоуп, урҭ ирӡуам, нас мышкы зны дара зегьы ҳаԥсадгьыл аҿы еизганы иӷәӷәоу аҭҵаарадырратә институт аартразы.
Анатоли иҷкәынцәа ҩыџьа – Алхаси Алмысхани МИФИ иалгахьеит. Иаб ишьҭра ихуп уҳәар ҟалоит, аха амузыкагьы дара рзы бзиа ирбо усны иҟоуп. Уахь ишнанагазгьы абасоуп. Аибашьра ашьҭахь Агәыӡера аклуб аҿы агитарақәа аанханы иҟан. Аклуб аиҳабы урҭ аҷкәынцәа ирыдылгалеит. Убри инаркны иара иахьа уажәраанӡагьы Алхаси Алмысхани амузыка иадҳәалоуп.
Дызусҭада иахьа аҭҵаарадырра аусзуҩы, ауаажәларраҿы дышԥарыдыркылои? Абарҭ азҵаарақәа зхы иҭагьежьуаз Анатоли Смел-иԥа иԥсҭазаара атәы еиҭеиҳәонаҵы. Исиҭаз аҭакгьы уамашәа иҟоуп.
«Аҭҵаарадырра иаҿу ауаҩы, ажәытәгьы, иахьагьы, ҳаԥхьаҟагьы – ауаажәларраҿы ҽеишәа еилкаам ауаҩы иоуп. Абри дызҿуи рҳәоит. Аҭҵарадырра ашьаҭа аилкаара зылшо аҭҵаарадырра знапы алаку иоуп. Ҳколлегацәа урыдтәалан уанцәажәо, ухшыҩ зегьы уахь иҟоуп. Нас, уҭаацәа рахь уанаауа, ақыҭауаа уанрылагылоу, урҭгьы урацәажәароуп, узҿу мҳәаӡакәа, ушраҟароу атәы дурбароуп. Уигьы мариаӡам», - абас иажәа хиркәшоит аҵарауаҩ.
Аҭҵаарадырра - амилаҭи аҳәынҭқарреи рҟны ашьаҟа хадақәа ируакуп. Уи мҩақәҵагоуп аекономика, ақыҭа нхамҩа, асоциалтә уҳәа ахырхарҭақәа жәпакы рыҿиараҿы. Уи ахьыҟам, иҟам аҳәынҭқарра ахаҭагьы. Анатоли Марколиа иеиԥш иҟоу аԥсуа ҵарауаа ирыбзоураны амилаҭтә ҭҵаарадырраҿы ҳтәыла ахыԥша ыҟоуп. Урҭ рус иацызҵауа аныҟала, ҳҳәынҭқаррагьы аҿиара амазаауеит.
Альбина Жьиба